itlaw.pl - prawo it dla it

Twórczość pracownicza cz. 3

W praktyce wiele osób, podpisując umowę o pracę zapomina o wynegocjowaniu i umieszczeniu w niej postanowień dotyczących autorskich praw majątkowych do stworzonych utworów. W takim wypadku znajdą zastosowanie przepisy ustawy prawo autorskie. Przepis art. 12 ust. 1 prawa autorskiego określa zarówno przesłanki jak również zakres nabycia przez pracodawcę majątkowych praw autorskich do utworu pracowniczego. W tej części artykułu przedstawione zostaną przesłanki nabycia przez pracodawcę majątkowych praw autorskich do utworu pracowniczego. W kolejnej części artykułu przedstawiony zostanie natomiast zakres nabycia przez pracodawcę na gruncie art. 12 prawa autorskiego majątkowych prawa autorskich do utworu pracowniczego.

Nabycie przez pracodawcę w oparciu o przepis art. 12 ust. 1 prawa autorskiego, majątkowych praw autorskich do utworu stworzonego przez pracownika, wymaga łącznego spełnienia dwóch przesłanek:

1) stwierdzenia, iż utwór powstał w związku z wykonywaniem przez pracownika obowiązków ze stosunku pracy,

2) przyjęcia utworu przez pracodawcę.

1. Zakres obowiązków pracownika

Przede wszystkim należy podkreślić, iż przepis art. 12 ust.1 prawa autorskiego nie stanowi podstawy do nabycia przez pracodawcę majątkowych praw autorskich do wszelkich utworów stworzonych przez pracownika. Na podstawie powyższego przepisu, pracodawca może nabyć majątkowe prawa autorskie jedynie do utworu stworzonego przez pracownika “w związku z wykonywaniem obowiązków ze stosunku pracy”.

Szukając odpowiedzi na pytanie, czy pracodawca nabył majątkowe prawa autorskie do danego utworu, należy każdorazowo wyjść od analizy zakresu obowiązków powierzonych pracownikowi. Zakres obowiązków pracowniczych może zostać określony w umowie o pracę, układzie zbiorowym, czy regulaminie pracy. Pierwszorzędnego znaczenia nabiera zatem stwierdzenie, czy pracownik zobowiązany był do szczególnego obowiązku twórczości.

Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, obowiązek twórczości może wynikać wprost z odpowiedniego zapisu w umowie o pracę lub, co jest znacznie częściej spotykane z określenia w umowie takiego rodzaju pracy z którym łączy się konieczność działań twórczych. Zdefiniowanie obowiązku pracy twórczej może w szczególności polegać na odwołaniu się w umowie o pracę do określonego zawodu, specjalności lub stanowiska pracy (Tadeusz Kuczyński, Prawo pracodawcy do utworu na podstawie art. 12 prawa autorskiego, PPG 3/1996, str.17, podobnie: L. Jaworski, Prawo pracodawcy do utworu stworzonego przez pracownika, Prawo Spółek 2/1999, str. 31; L. Jaworski Twórczość pracownicza, Warszawa 2003, str. 153).

Jeżeli pomimo analizy powyższych dokumentów, powstają wątpliwości, czy na pracowniku spoczywa obowiązek podejmowania działań o charakterze twórczym, należy odwołać się do ogólnych reguł wykładni (tj. zgodnie z art. 65 § 2 k.c. – badać jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy o pracę). Pomocniczo odwołać możemy się również do zwyczajów panujących w danym zakładzie pracy.

W literaturze przedmiotu wskazuje się na szereg okoliczności pomocnych w ustaleniu czy dany utwór powstał “w wyniku wykonywania” obowiązków pracowniczych. W szczególności pomocnym może okazać się:

• zbadanie sytuacji kiedy sporny utwór nie zostałby wykonany. Czy w takim przypadku można by pracownikowi przedstawić zarzut naruszenia obowiązków pracowniczych ? Negatywna odpowiedź na powyższe pytanie wskazywać może, iż pracownik stworzył utwór „poza” wykonywanie obowiązków pracowniczych.
• zbadanie czy w trakcie tworzenia utworu pracownik był podporządkowany pracodawcy lub osobie wskazanej przez pracodawcę. Czy tworząc utwór pracownik stosował się do wskazówek pracodawcy, czy był zobowiązany do uzgadniania i konsultowania z pracodawcą kolejnych wersji utworu ? Pozytywna odpowiedz na powyższe pytanie stanowić będzie argument za przyjęciem, iż utwór powstał w ramach realizacji obowiązków pracowniczych.
• odwołanie się do zwyczajów i praktyk obowiązujących w danej grupie zawodowej lub w danym zakładzie pracy.

(na powyższe okoliczności wskazują: J. Barta i R. Markiewicz w: J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Zakamycze 2005, str. 209; K.Grzybczyk, Dzieło reklamowe i jego twórca, Warszawa 1999, str. 85).

Przykład:
Pracodawca z pewnością uzyska majątkowe prawa autorskie do projektu strony www opracowanego przez grafika zatrudnionego na stanowisku webmastera, zobowiązanego na podstawie umowy o pracę do tworzenia tego rodzaju projektów. Pracodawca nie nabędzie natomiast praw autorskich do wiersza napisanego przez tego samego grafika podczas przerwy śniadaniowej.

Dla wyjaśnienia wątpliwości czy dany utwór powstał “w związku z wykonywaniem obowiązków ze stosunku pracy” bez znaczenia pozostają takie okoliczności, iż: utwór powstał w czasie pracy i na terenie zakładu pracy, że pracownik posłużył się materiałami i środkami technicznymi należącymi do pracodawcy – nawet jeżeli uczynił to bez wiedzy, czy nawet wbrew poleceniom pracodawcy. Naruszenie obowiązków pracowniczych, upoważnia bowiem pracodawcę do podjęcia adekwatnych działań określonych przepisami kodeksu pracy, nie pozbawia jednak pracownika praw autorskich do stworzonego utworu.

Jak orzekł Sąd Najwyższy w nadal aktualnym orzeczeniu z dnia 15 lipca 1957 r. “Okoliczności że pracownicy ci naruszyli w związku z wykonaniem dzieła swoje obowiązki służbowe nie wpływa na ich uprawnienia wynikające z umowy i z przepisów prawa autorskiego.”

Przykład:
Grafik komputerowy w czasie pracy i w zakładzie pracy, zamiast wykonywać zadania wskazane przez pracodawcę, pisze powieść beletrystyczną używając komputera z zainstalowanym edytorem tekstu, należącego do pracodawcy. Niewątpliwie, tworzenie tego rodzaju powieści nie mieści się w obowiązkach pracowniczych tegoż grafika komputerowego. W konsekwencji, pracodawca nie nabędzie na mocy art. 12 prawa autorskiego majątkowych praw autorskich do tego rodzaju powieści. Niemniej jednak pracodawca będzie mógł postawić grafikowi zarzut naruszenia obowiązków pracowniczych z wszelkimi tego konsekwencjami (zgodnie z art. 51 prawa pracy ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych może być przyczyną rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia).

Jak trafnie podnosi się w doktrynie, pracodawca nie nabędzie majątkowych praw autorskich do utworu stworzonego przez pracownika nie mającego szczególnego obowiązku twórczości, choćby nawet stworzone dzieło pozostawało w związku z zatrudnieniem pracownika, wyznaczonym przez jego kwalifikacje zawodowe (Tadeusz Kuczyński, Prawo pracodawcy do utworu na podstawie art. 12 prawa autorskiego, PPG 3/1996, str.17).

Przykład:
Pracodawca zatrudnia grafika jedynie w celu nauczania innych pracowników nowego programu graficznego. Pracodawca nie nabędzie majątkowych praw autorskich do wykonanych przez tego grafika, w czasie pracy elementów graficznych strony www.

2. Przyjęcie utworu

Zgodnie z art.12 prawa autorskiego, pracodawca nabywa majątkowe prawa autorskie do utworu pracowniczego z chwilą przyjęcia takiego utworu. Konstrukcja art. 12 ust. 1 prawa autorskiego, przewiduje zatem, iż majątkowe prawa autorskie do utworu powstają pierwotnie na rzecz twórcy. Dopiero wskutek „przyjęcie” utworu przez pracodawcę, a w przypadku milczenia pracodawcy po upływie 6 miesięcy od dostarczenia utworu pracodawcy, następuje przeniesienie tychże majątkowych praw autorskich na pracodawcę w granicach wyznaczonych przez cel umowy oraz zgony zamiar stron.

A zatem, przepis art. 12 nie stanowi wyjątku od art. 8 ust. 1 prawa autorskiego, zgodnie z którym prawa autorski przysługują twórcy. Prawa takie powstają bowiem pierwotnie na rzecz pracownika, a dopiero wskutek „przyjęcia” utworu, pracodawca nabywa w sposób pochodny majątkowe prawa autorskie do utworu (A. Nowicka w: System Prawa Prywatnego, Prawo Autorskie, tom 13. red. J. Barty, str. 93). Od momentu stworzenie utworu, aż do jego przyjęcia przez pracodawcę, jedynym podmiotem praw autorskich jest pracownik. W tym okresie pracodawca nie ma prawa do korzystania z utworu.

Po dostarczeniu utworu przez pracodawcy przez pracownika, pracodawca może podjąć decyzję o przyjęciu utworu bez zastrzeżeń, nieprzyjęciu utworu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian w utworze.

Oświadczenie pracodawcy o „przyjęciu” utworu może zostać wyrażona przez każde zachowanie się który ujawnia ją w sposób dostateczny. Nie powinno ulegać wątpliwości, iż oświadczenie o „przyjęciu” utworu może zostać złożone również w sposób dorozumiany np. poprzez przystąpienie przez pracodawcę do korzystania z utworu.

W praktyce, bardzo często spotykamy się z sytuacją, iż pracodawca po dostarczeniu mu utworu przez pracownika nie składa jakiegokolwiek oświadczenia w zakresie przejęcia utworu. Pracownik pozostaje zatem w niepewności, czy dostarczony przez niego utwór spełnia oczekiwania pracodawcy i zostanie przez niego przyjęty. Wydaje się, iż taki stan rzeczy jest niekorzystny nie tylko dla pracownika, lecz również dla pracodawcy. Przykładowo, w wypadku naruszenia praw autorskich do utworu wykonanego przez pracownika, wobec braku wyraźnego przyjęcia utworu przez pracodawcę, pracownik może nieć wątpliwości czy powinien wystąpić z roszczeniem przeciw naruszającemu, czy też uprawnienie to przysługuje już pracodawcy.

W celu usunięcia tego rodzaju stanu niepewności, co do losu majątkowych prawa autorskich do utworu pracowniczego, ustawodawca wprowadził zasadę, iż w przypadku, gdy pracodawca nie zawiadomi pracownika o przyjęciu, nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian, utwór będzie uważany za przyjęty po upływie pół roku od jego dostarczenia przez pracownika. A zatem, po dostarczeniu utworu pracodawcy, pracodawca w ciągu 6 miesięcy może podjąć decyzję, o przyjęciu, odmowie przyjęcia lub uzależnieniu przyjęcia utworu od dokonania określonych zmian w utworze. Jednak wobec milczenia pracodawcy, po upływie 6 miesięcy od dostarczenia utworu, utwór taki uważany jest za przyjęty przez pracodawcę bez zastrzeżeń.

Ze względu na dyspozytywny charakter art. 12 prawa, autorskiego, strony mogą w umowie o pracę określić inny termin po upływie którego utwór będzie uważany za przyjęty, mimo braku wyraźnego oświadczenia pracodawcy w tym zakresie. Postanowienia umowy o pracę mogą iść jeszcze dalej. Przykładowo, strony mogą przyjąć w umowie o pracę, iż majątkowe prawa autorskie przechodzą na pracodawcę już w chwili powstania utworu (ustalenia), czy też dostarczenia utworu pracodawcy.

Należy jednocześnie zaznaczyć, iż pracodawca nie dysponuje żadnymi środkami w celu zmuszenia pracownika do dostarczenia utworu. Jeżeli jednak pracownik uchyla się od dostarczenia utworu, pracodawca może postawić twórcy zarzut ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych i w konsekwencji rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia.

W doktrynie przedmiotu dyskutowany jest natomiast problem czy pracodawca może przyjąć utwór, który nie został mu przedstawiony do przyjęcia, którego nie zna lub zna tylko jego wstępne wersje. Zdaniem Komentatorów, pracodawca może przyjąć nie znany, nie przedstawiony mu do przyjęcia utwór. Niemniej jednak, pracodawca w takim przypadku nie może jednak bez zgody twórcy rozpowszechniać takiego utworu. (J. Barta, R. Markiewicz w: J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Zakamycze 2005, str. 210).

Natomiast zdaniem L. Jaworskiego pracodawca nie może skutecznie przyjąć utworu którego nie zna lub zna tylko wstępną wersję. Jego zdaniem do przyjęcia utworu przez pracodawcę konieczne jest bowiem jego “formalne przekazanie przez pracownika - twórcę.” (L. Jaworski, Twórczość pracownicza, Warszawa 2003, str. 164). Autorowi niniejszego artykułu bliższe jest drugie z prezentowanych stanowisk.