itlaw.pl - prawo it dla it

Kontynuując problematykę twórczości pracowniczej, w tej części artykułu przedstawię jeden z najistotniejszych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych zagadnień związanych z wykładnią przepisu art. 12 prawa autorskiego, jakim jest stosunek tegoż przepisu do przepisów rozdziału 5 ustawy, regulujących ogólne zasady przeniesienia autorskich praw majątkowych.

Zasadniczo spór sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy art. 12 prawa autorskiego w sposób samodzielny, autonomiczny reguluje przeniesienie majątkowych prawa autorskich do utworów pracowniczych, a co za tym idzie wyłącza stosowanie przepisów rozdziału 5 ustawy.

W literaturze prawniczej brak jednoznacznego stanowiska w tej kwestii. Podkreślić przy tym należy, iż spór wokół stosunku przepisu art. 12 prawa autorskiego do postanowień rozdziału 5 ustawy, nie ma charakteru czysto teoretycznego. Przyjęcie jednego z poglądów niesie za sobą bardzo szerokie implikacje praktyczne. W literaturze przedmiotu reprezentowane są dwa stanowiska. Przepis art. 12 prawa autorskiego nie jest zatem przepisem szczególnym (nie wyłącza stosowania) w stosunku do przepisów rozdziału 5 prawa autorskiego. Taka interpretacja, zdaniem tegoż autora wynikać ma z funkcji tego przepisu jako przepisu dyspozytywnego. Zdaniem J. Błeszyńskiego przeciwne stanowisko oznaczałoby rozszerzającą wykładnię przepisu art. 12 ust. 1 prawa autorskiego oraz interpretację ustawy na niekorzyść twórców

Zdaniem J. Błeszyńskiego “omawiany przepis nie uchyla w zakresie stosunków pracowniczych ogólnych postanowień prawa autorskiego dotyczących umów o korzystanie z utworów“. (J. Błeszyński, Prawo autorskie do utworów stworzonych przez pracowników w trakcie wykonywania obowiązków pracowniczych, PUG 12/1994).

Praktyczne konsekwencje przyjęcia powyższej propozycji wykładni art. 12 prawa autorskiego są niezwykle istotne. W szczególności koniecznym staje się wyraźne wymienienie w umowie o pracę pól eksploatacji dzieła. Ponadto, za nieważne należałoby uznać objęcie umową praw do wszystkich utworów które mają być stworzone w przyszłości przez pracownika.

Odmienną stanowisko prezentują natomiast J. Barta i R. Markiewicz, zdaniem których przepis art. 12 prawa autorskiego reguluje w sposób “specyficzny i autonomiczny zagadnienia przejścia autorskich praw majątkowych na pracodawcę“. Zdaniem Komentatorów przepis art. 12 prawa autorskiego traktować należy jako przepis szczególny w stosunku do art. 41 i nast. ustawy (J. Barta, R. Markiewicz w: J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Zakamycze 2005, str. 207).

Zgodnie z powyższym poglądem, nabycie praw autorskich przez pracodawcę jest tylko jednym z elementów złożonego stosunku prawnego łączącego strony umowy o pracę, dlatego też wymaga on odrębnego traktowania niż „zwykłe stosunki cywilnoprawne”, do których zastosowanie znajdą przepisy rozdziału 5 prawa autorskiego.

Zdaniem A. Nowickiej „nie sposób traktować umowy o pracę jako umowy o przeniesienie majątkowych praw autorskich. Przejście tych praw na pracodawcę następuje z mocy art. 12 ust. 1, a skutek ten jest związany z przyjęciem utworu. Tak więc podstawą nabycia majątkowych praw autorskich przez pracodawcę nie jest umowa o przeniesienie praw, do której miałyby zastosowanie przepisy rozdziału 5 Pr.Aut, regulujące przejście majątkowych praw autorskich.” (A. Nowicka w: System Prawa Prywatnego, Prawo Autorskie, tom 13. red. J. Barty, str. 94). Dalej autora wskazuje, iż „reguły wyrażone w art. 41 ust. 2 i ust. 3 nie obowiązują przy przejściu praw na podstawie art. 12 ust. 1 przede wszystkim z tego powodu, że dyspozycja art. 12 ust. 1 ma zastosowanie wtedy, gdy umowa o pracę nie stanowi inaczej, a więc objęte są nią sytuacje, w których strony nie określiły ani pól eksploatacji, ani utworów, do których prawa nabywa pracodawca. Sprawy te reguluje sama ustawa właśnie na wypadek braku takiej regulacji w umowie o pracę wyznaczając granice, w jakich pracodawca nabywa majątkowe prawa autorskie, a także wskazując utwory, do których to nabycie się odnosi” (A. Nowicka w: System Prawa Prywatnego, Prawo Autorskie, tom 13. red. J. Barty, str. 94).

Drugi z powyżej zaprezentowanych poglądów znalazł również potwierdzenie w judykaturze. W orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1998 r., czytamy, iż „nie można podzielić stanowiska skarżącego, że art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 24, poz. 83 ze zm.) nie jest przepisem o charakterze szczególnym w stosunku do art. 41 tej ustawę ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1998 r. I PKN 196/98).

W ocenie autora niniejszego artykułu należy opowiedzieć się za poglądem, iż przepis art. 12 prawa autorskiego, reguluje w sposób autonomiczny przejście majątkowych prawa autorskich. Przepis art. 12 prawa jest zatem przepisem szczególnym wobec przepisów rozdziału 5 ustawy.

Przyjęcie powyższej interpretacji przepisu art. 12 prawa autorskiego niesie za sobą między innymi następujące konsekwencje praktyczne:

• nie jest koniecznym wymienienie w umowie o pracę pół eksploatacji na których pracodawca będzie mógł wykorzystywać utwór.
  ( inaczej w stosunku do umów cywilnoprawnych art. 41 ust. 2 prawa autorskiego),

• za ważną należy uznać umowę o pracę zawierającą postanowienie, że w czasie trwania stosunku pracy majątkowe autorskie prawa do wszystkich utworów lub wszystkich utworów danego rodzaju stworzonych przez pracownika przechodzą na pracodawcę.
  (inaczej w stosunku do umów cywilnoprawnych - art. 41 ust. 3 prawa autorskiego),
• na pracodawcę przechodzi prawo do zezwalania na wykonywanie zależnych praw autorskich, bez konieczności wprowadzania do umowy odrębnej regulacji w zakresie przeniesienia tegoż prawa (nie znajduje zastosowania art. 46 prawa autorskiego),
• pracownikowi nie przysługuje odrębne (dodatkowe) wynagrodzenie z tytułu przeniesienia majątkowych praw autorskich na pracodawcę.

Należy przy tym zaznaczyć, iż strony mogą w umowie o pracę określić szerszy, niż wynikający z art. 12 prawa autorskiego zakres przeniesienia majątkowych praw autorskich na pracodawcę (tj. strony mogą postanowić, iż pracodawca nabywa majątkowe prawa autorskie do utworu w szerszym zakresie niż wynikający z celu umowy i zgodnego zamiaru stron). W takim wypadku, do przeniesienia majątkowych praw autorskich w szerszym zakresie niż opisany w art. 12 ust. 1 prawa autorskiego zastosowanie znajdą przepisy rozdziału 5 ustawy. Strony mogą również w umowie o pracę określić zasady przeniesienia na pracodawcę prawa do zezwalania na wykonywanie zależnych praw autorskich oraz zasady kalkulacji, a także zasady wynagradzania pracownika w związku z stworzeniem utworu (np. przyznając pracownikowi dodatkowe wynagrodzenie z tego tytułu).

Roman Bieda